Transparentność i rozpowszechnianie wyników prowadzonych badań od zawsze było istotną kwestią. Waga tych zagadnień się zwiększyła, kiedy liczba czasopism i prowadzonych badań zaczęła wzrastać wykładniczo. Publikacje naukowe stanowią ważną część rozwoju umiejętności i kariery. Zarówno guest autorship, jak i ghostwriting są coraz częściej spotykanym przejawem nierzetelności naukowej. 

Pod terminem guest autorship rozumie się dołączenie do składu autorskiego osoby, która nie miała udziału w tworzeniu publikacji czy szerzej pozyskaniu publikowanych wyników badań. Natomiast w przypadku ghostwritingu oznacza to, że dana osoba miała istotny wkład w pisaniu tekstu czy szerzej pozyskanie publikowanych wyników badań, a nie została wyszczególniona jako jego twórca [1]. Przeprowadzone analizy wykazały, że w przypadku tematyki biomedycznej problem ten dotyczy 11% do 50% publikacji [2]. W przeszłości były znane przypadki, kiedy pracownicy firm farmaceutycznych mieli znaczny udział w tworzeniu artykułu (pozyskaniu publikowanych wyników badań), a utworzone teksty były sygnowane nazwiskami badaczy, co pozwoliło zwiększyć liczbę sprzedawanych medykamentów. Powszechnie można także spotkać się ze zjawiskiem ghostwritingu w świecie polityki. Politycy często korzystają z gotowych przemówień napisanych przez inne osoby [1].  

Przyczyny nasilenia zjawiska 

Za nieuczciwością publikacyjną stoi często wymóg wysokiej aktywności badawczej, stawiany naukowcom przez uczelnie [1]. Jakość pracy pracownika naukowego jest określana głównie poprzez działalność publikacyjną. Brane są pod uwagę: liczba publikacji, ich punktacja (według krajowych kryteriów) oraz współczynnik Impact Factor. Konieczność utrzymania wysokich wyników stała się motorem do zachowań niezgodnych z etyką badacza. 

Ghostwriting niesie ze sobą korzyści, przez co niestety staje się coraz popularniejszy. Należy tu wyszczególnić takie aspekty jak budowanie wizerunku eksperta i zwiększanie swojej popularności, większe zyski, a także oszczędność czasu. W przypadku pracowników naukowych pozornie podnosi to ich kompetencje naukowe i może prowadzić do otrzymywania niezasłużonego awansu i nagród. Ghostwriting może mieć wiele form i przejawiać się nie tylko w publikacjach naukowych i książkach, ale także w prezentacjach, przemówieniach, pracach dyplomowych (magisterskich, inżynierskich, licencjackich), czy też w scenariuszach. 

Najczęstszą formą guest authorshipu jest tzw. “autorstwo w prezencie”, gdy jest ono przyznane jako przysługa, zwykle połączona z jakąś formą wzajemności [1], a także tzw. „autorstwo pod presją”, które występuje w momencie gdy dana osoba wykorzystuje swoją pozycję do uzyskania autorstwa [3]. 

Dlaczego należy przeciwdziałać tym zjawiskom w środowisku naukowym? 

Wszelkie formy nieuczciwości naukowej niosą bardzo negatywne skutki dla Uczelni. Wszelka nieuczciwość podważa jej dobre imię, a także stawia pod znakiem zapytania kompetencje kadry akademickiej i studentów [4]. Są to przesłanki prowadzące do tego, że tego typu działania powinny być traktowane z odpowiednią powagą i eliminowane.  

Uczelnie w ramach własnych statutów powinny wprowadzić uregulowania określające konsekwencje nieuczciwości naukowej. Należy uwzględniać surowe działania dyscyplinarne, co z pewnością zwiększyłoby rzetelność prowadzonych badań. Byłoby nierozsądne, gdyby uniwersytet robił mniej niż wprowadzenie najsurowszego systemu kar za tego typu działania. 

Jako główny problem często wskazuje się, że uniwersytety były i nadal są skoncentrowane na wyłapywaniu wykroczeń po ich wystąpieniu, zamiast na ich zapobieganiu [4].  

W jaki sposób można eliminować zjawisko ghostwritingu i guest autorshipu? 

Wykrywanie nierzetelności naukowej nie jest łatwe, ponieważ trudno jest oszacować stopień, w jakim występuje oszustwo. Autorstwo pracy naukowej to nie tylko zaszczyt czy uznanie, ale przede wszystkim odpowiedzialność. Mianowicie każdy autor powinien móc wziąć publiczną odpowiedzialność za treść publikacji [5]. Oznacza to, że każdy autor powinien uczestniczyć w każdym z następujących trzech etapów powstawania pracy: tworzenie pracy, redakcja/korekta manuskryptu, zatwierdzenie ostatecznej wersji przed opublikowaniem [6].  

Jedną z możliwych metod pozwalających zapobiegać zjawiskom ghostwritingu i guest autorshipu jest wyszczególnienie wkładu poszczególnych autorów w powstanie tekstu. Rozumie się przez to wyszczególnienie konkretnych zadań wykonanych w trakcie powstawania tekstu, tj. wykonanie badań, opracowanie wyników, nadzorowanie prac, czy wsparcie merytoryczne [6]. Coraz częściej czasopisma naukowe wymagają wypełnienia odpowiednich deklaracji określających wkład składu autorskiego w poszczególne działania. Praktycznie każde czasopismo wymaga także podpisania klauzuli potwierdzającej, że tekst został napisany zgodnie z zasadami etyki naukowej. W przypadku prac dyplomowych i doktorskich etapem, który weryfikuje samodzielność wykonanej pracy jest przeprowadzenie jej obrony [2, 7]. 

Wnioski na przyszłość 

Przeprowadzona analiza potwierdza, że zjawiska te obecnie się nasilają i w niedalekiej przyszłości ich zasięg może ulec dalszemu zwielokrotnieniu. Oba zagadnienia są problemami natury etycznej. Zapobieganie im w dalszym ciągu jest utrudnione ze względu na brak jasnych ram prawnych. Konieczne jest przeprowadzenie dalszej dyskusji i wprowadzenie klarownych uregulowań, co pozwoli zminimalizować te nieetyczne zachowania.  

dr. inż. Martyna Grzegorek i dr. inż. Katarzyna Wartalska 

Artykuł powstał w ramach projektu Erasmus+ Capacity Building in Higher Education no 618940-EPP-1-2020-1-UA-EPPKA2-CBHE-JP "OPTIMA: Open Practices, Transparency and Integrity for Modern Academia", 2021-2023

Referencje: 
[1] Harvey L.A., Gift, honorary or guest authorship. International Spinal Cord Society 2018, s. 91.  [2] Yadav S., Rawal G., Ghostwriters in the scientific world, The Pan African Medical Journal, vol. 30 (217), 2018, s. 1–6. 

[3] Ranieri V., Questionable authorship and the problem of dirty hands: throwing missing authorship into the ring. In response to both Bulow and Helgesson, and Tang, Research Ethics, vol. 15(3-4), 2019, 1-5.

[4] Singh S., Remenyi D, Plagiarism and ghostwriting: The rise in academic misconduct. South African Journal of Science, vol. 112(5-6), 2016, s. 1–7. 

[5] Tarkang EE, Kweku M, Zotor FB. Publication Practices and Responsible Authorship: A Review Article. J Public Health Afr. 2017 Jun 27;8(1):723. doi: 10.4081/jphia.2017.723. PMID: 28748064; PMCID: PMC5510206.

[6] Stead W., The responsibilities of authorship. Editorial Comments. Journal of American Medicine Information Association, vol. 4(5), 1997, 394–395. 

[7] Chorążewska A., Scientific Creation as a Constitutionally Protected Category and the Rules of Collective Attribution of Authorship to Scientific Works in Exact Sciences, Przegląd Prawa Konstytucyjnego, vol. 3(55), 2020, s. 1–18.