Co roku z okazji kampanii Dziewczyny na Politechniki!, Dziewczyny do Ścisłych! przygotowujemy raport „Kobiety na politechnikach”. Raport powstaje dzięki współpracy Fundacji Edukacyjnej Perspektywy z Ośrodkiem Przetwarzania Informacji – Państwowym Instytutem Badawczym. Oto najważniejsze wnioski z tej publikacji. Co warte jest odnotowania, w tegorocznym raporcie prezentujemy dane z dłuższego niż w poprzednich latach okresu – od 2013 r.

W roku akademickim 2021/2022 na wszystkich uczelniach w Polsce studiowało prawie 1 mln 174 tys. osób, w tym ponad 800 tys. kształciło się na uczelniach publicznych. Kobiety stanowiły 77% studentów uczelni pedagogicznych, 73% studentów uczelni medycznych i tylko 35% kształcących się na publicznych uczelniach technicznych! Dwa najbardziej zmaskulinizowane kierunki to: inżynierskie zastosowania informatyki w elektronice oraz automatyka i robotyka przemysłowa. 

Daleko do balansu płci

Nierównowaga płci w obrębie różnych kierunków studiów utrzymuje się na rynku pracy i jest szkodliwa dla rozwoju społeczno-gospodarczego. Zgodnie z wynikami badań zróżnicowanie płci wpływa pozytywnie na wydajność zespołów oraz potencjał innowacyjny firm technologicznych. Aby wywołać takie efekty, konieczne jest wzmacnianie obecności kobiet w sferze nowych technologii i innowacji. Studia na kierunkach nowo technologicznych obejmują zarówno wytwarzanie technologii, jak i zaawansowaną analizę danych. W okresie 2017-2022 proporcja kobiet wśród studentów takich kierunków nie zmieniła się i wynosi 16%.

W dłuższym okresie 2013-2022 na publicznych uczelniach technicznych udział kobiet wzrósł z 13% do 15%. Nawet w tych szkołach wyższych, gdzie kobiety stanowią zdecydowaną większość, kierunki nowo technologiczne są zdominowane liczebnie przez mężczyzn – np. na uczelniach pedagogicznych studentki tych kierunków stanowią zaledwie 21%. Najwyższą proporcję kobiet na kierunkach nowo technologicznych odnotowała w roku akademickim 2021/2022 Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, jednak nawet tam zaledwie jedna na pięć studiujących osób była kobietą. Najniższe udziały słuchaczek miały: Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu (5%), Uniwersytet Morski w Gdyni (6%) oraz Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku Białej (7%).

Uznaje się, że o zbalansowaniu płci można mówić wtedy, gdy proporcje kobiet lub mężczyzn mieszczą się w przedziale 40–60%. Warto odnotować fakt, że pewne kierunki na publicznych uczelniach technicznych spełniają to kryterium. Są to: analityka biznesowa, informatyka społeczna, matematyka stosowana, biocybernetyka i inżynieria biomedyczna, inżynieria bezpieczeństwa, inżynieria bezpieczeństwa pracy, nanotechnologia i inżynieria obliczeniowa. Szczególnie dużym udziałem kobiet może się poszczycić kierunek inżynierii biomedycznej: w roku akademickim 2021/2022 kobiety stanowiły 64% studentów.

Znaczący deficyt kobiet w nowych technologiach 

Na niepublicznych uczelniach technicznych żaden z kierunków nie notował zrównoważonych proporcji reprezentantów obu płci. Największy odsetek kobiet studiował media kreatywne (36%) i zarządzanie informacją (34%). Z kolei automatyka i robotyka, mechatronika oraz informatyka stosowana to niemal wyłącznie domena mężczyzn (odpowiednio 96%, 92% i 91%). W Dolnośląskiej Szkole Wyższej we Wrocławiu kobiety stanowiły jedną czwartą ogółu słuchaczy kierunków nowo technologicznych i był to najlepszy wynik spośród wszystkich niepublicznych uczelni technicznych. Na drugim miejscu (17%) uplasowała się Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi.

W grupie kierunków nowo technologicznych kluczowe znaczenie mają kierunki informatyczne. Wzmacnianie pozycji kobiet w branży ICT jest korzystne m.in. dla pobudzania gospodarki. W okresie 2017–2022 liczba kobiet studiujących na kierunkach informatycznych wzrosła o 26%, a liczba mężczyzn – o 15%. Udział kobiet wśród studentów ICT wzrósł minimalnie – z 15 do 16%, przy czym był on nieco większy w przypadku studiów pierwszego i drugiego stopnia niekończących się uzyskaniem tytułu inżyniera. Zarówno na uczelniach publicznych, jak i niepublicznych udział kobiet wśród studentów kierunków informatycznych nie przekroczył jednej piątej; najwyższy był na studiach drugiego stopnia na uczelniach publicznych (23%).

W roku akademickim 2021/2022 informatyka, czyli najpopularniejszy kierunek z grupy ICT, była nauczana na 113 uczelniach. Uczelnią z najwyższym odsetkiem kobiet wśród studentów informatyki (44%) jest Wyższa Szkoła Humanitas w Sosnowcu. Wśród uczelni publicznych najlepszy wynik osiągnął Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego (21%).

Uczelnie akademickie to instytucje posiadające uprawnienia do nadawania stopnia doktora. W roku akademickim 2021/2022 proporcje studentów obu płci na kierunkach ICT były zrównoważone tylko na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu (55%), na którym prowadzony jest jeden kierunek ICT – bioinformatyka. Dobre wyniki osiągnęły także dwie uczelnie z Warszawy – Szkoła Główna Handlowa oraz Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego (odpowiednio 39% i 38%), które również mają po jednym kierunku ICT w swojej ofercie edukacyjnej. Jeśli chodzi o informatyczne kierunki inżynierskie, to najlepsza sytuacja pod względem udziału kobiet, chociaż wciąż daleka od równowagi płci, występowała na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i Uniwersytecie Pedagogicznym im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (23% w obu przypadkach). Warto także zwrócić uwagę na Akademię Górniczo-Hutniczą im. Stanisława Staszica w Krakowie, w której trzy kierunki –inżynieria i analiza danych, geoinformatyka oraz inżynieria obliczeniowa – charakteryzują się balansem płci (odpowiednio 45%, 41% i 40% kobiet). Najmniejsze, ośmioprocentowe udziały kobiet na kierunkach ICT odnotowały cztery szkoły wyższe: Politechnika Bydgoska im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Politechnika Opolska, Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie oraz Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu. 

Najlepsi przyciągają kobiety

Co roku Fundacja Edukacyjna Perspektywy przedstawia ranking dwudziestu najlepszych uczelni informatycznych. Od 2013 r. udziały kobiet studiujących na kierunkach ICT znacząco w nich wzrosły – z 13% do 19%. Wzrosty odnotowały prawie wszystkie uczelnie, przy czym w przypadku 13 z nich były one równe pięciu punktom procentowym lub wyższe. Największy postęp pod względem udziału kobiet dokonał się w ostatniej dekadzie na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (19% vs 33%).

Uczelnie badawcze to dwadzieścia ośrodków akademickich reprezentujących najwyższy poziom prowadzenia badań naukowych. W roku akademickim 2021/2022 liczba kobiet tam studiujących wyniosła ponad 202 tys., podczas gdy mężczyzn było prawie 49 tys. Kobiety stanowiły w nich zatem 58% (taki sam jak  dla wszystkich uczelni). Wśród studentów kierunków nowo technologicznych i informatycznych udziały kobiet nie przekraczały jednej piątej (odpowiednio 19% i 20%). Spośród kierunków ICT szczególnie duży odsetek kobiet studiuje inżynierię biomedyczną, bioinformatykę oraz specjalizacje związane z analizą danych. Między 2013 i 2022 rokiem udział kobiet wśród studentów kierunków nowo technologicznych wzrósł z 15% do 19%, a na kierunkach informatycznych z 14% do 20%.

Wśród absolwentów studiów w Polsce w roku akademickim 2021/2022 kobiety stanowiły 44% ogółu studentów uczelni technicznych (zarówno publicznych, jak i niepublicznych), ale w gronie absolwentów z tego roku było ich 49%. Dla kierunków nowo technologicznych udział kobiet wśród absolwentów wyniósł zaledwie 18%, a dla kierunków informatycznych – 17%. Na Politechnice Morskiej w Szczecinie 29% kończących studia ICT to kobiety, natomiast na Uniwersytecie Technologiczno-Humanistycznym im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu wskaźnik ten wyniósł zaledwie 4%.

Wciąż niewiele profesorek

Doktorat jest pierwszym z kamieni milowych na ścieżce kariery naukowej. W roku akademickim 2021/2022 w szkołach doktorskich prowadzących kształcenie w obszarze STEM (science, technology, engineering, mathematics), do którego należą dwie dziedziny: nauk ścisłych i przyrodniczych oraz nauk inżynieryjno-technicznych, równowaga płci była zachowana – 42% słuchaczy to kobiety. Natomiast w inżynieryjno-technicznych szkołach doktorskich kobiety stanowiły niespełna jedną trzecią ogółu doktorantów (2105 mężczyzn vs 981 kobiet).

Na publicznych uczelniach technicznych udział kobiet wśród nauczycieli akademickich w roku akademickim 2021/2022 wyniósł 34%, podczas gdy wskaźnik dla wszystkich uczelni publicznych to 48%. W przypadku niepublicznych uczelni technicznych proporcja kobiet wyniosła 46%. Charakterystyczne jest, że wraz z kolejnymi stopniami i tytułami naukowymi liczba kobiet maleje. Tak zwany indeks szklanego sufitu (glass ceiling index, GCI) pokazuje, jakie szanse mają kobiety na osiągnięcie profesury tytularnej: 1 oznacza równość płci, a im wyższa wartość wskaźnika, tym trudniejsza sytuacja kobiet. 

GCI dla publicznych uczelni technicznych na poziomie 1,88 oznacza prawie dwa razy mniejsze szanse kobiet w porównaniu z mężczyznami na osiągnięcie najwyższego tytułu naukowego. Jeszcze trudniej było zostać profesorkami tytularnymi kobietom zatrudnionym na uczelniach niepublicznych o technicznym profilu (GCI = 2,81).

Jeśli weźmiemy pod uwagę wyłącznie naukowczynie prowadzące badania w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych, najłatwiej było uzyskać tytuł profesora kobietom zatrudnionym na uczelniach publicznych o technicznym profilu (GCI = 1,68), a najtrudniej – pracownicom instytutów naukowych (GCI = 2,30). Biorąc pod uwagę poszczególne dyscypliny, największe szanse na osiągnięcie profesury miały reprezentantki architektury i urbanistyki (GCI = 1,29), a najmniejsze – naukowczynie w dyscyplinie inżynierii chemicznej (GCI = 2,61).

Aby wzmacniać udział kobiet w naukach inżynieryjno-technicznych, zarówno wśród studentów, jak i naukowców, wiele uczelni wdraża plany równości płci. Celem tych dokumentów jest przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć oraz promowanie równości i różnorodności. Spośród publicznych uczelni technicznych, plany takie stworzyły: Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej, Politechnika Białostocka, Politechnika Gdańska, Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki, Politechnika Łódzka, Politechnika Morska w Szczecinie, Politechnika Opolska, Politechnika Poznańska, Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza, Politechnika Śląska w Gliwicach, Politechnika Warszawska, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Morski w Gdyni, Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie oraz Zachodniopomorski  Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie.

Pełna wersja raportu TUTAJ