Komitety noblowskie w Sztokholmie i Oslo ogłosiły laureatów  Nagrody Nobla 2026 w pięciu dziedzinach. Szósty Nobel, z ekonomii, dziedziny nauki nie wymienionej w testamencie Alfreda Nobla, jest firmowany przez Bank Szwecji im. Alfreda Nobla.

Oto laureaci tegorocznych Nagród Nobla:

Fizjologia lub medycyna

Nobel w dziedzinie fizjologii lub medycyny honoruje stworzenie optogenetyki. To przełomowa metoda pozwalająca sterować pracą neuronów za pomocą światła. Nagrodą podzielą się Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel.

Trio naukowców z Niemiec i USA uhonorowano za stworzenie i rozwinięcie optogenetyki – metody polegającej na kontrolowaniu aktywności określonej grupy neuronów za pomocą światła. 

- Optogenetyka stwarza możliwości mapowania mózgu w sposób, o którym kiedyś mogliśmy tylko marzyć – powiedział Per Svenningsson, przewodniczący Komitetu Noblowskiego ds. Fizjologii lub Medycyny.

Ta właśnie metoda kontrolowania sygnałów nerwowych za pomocą światła, nazywana obecnie optogenetyką, szybko się upowszechniła. Wykorzystując ją, badacze byli w stanie odkryć obwody neuronalne rządzące określonymi wspomnieniami, uczuciami i zrachowaniami istotnymi dla zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych. W medycynie klinicznej naukowcy wykorzystują tę metodę, próbując przywrócić wzrok osobom z upośledzeniem wzroku. 

Karl Deisseroth (ur. 1971) jest profesorem na Uniwersytecie Stanforda. Peter Hegemann (ur. 1954) pracuje jako profesor na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, a Georg Nagel (ur. 1953) jest profesorem na Uniwersytecie w Würzburgu.

Fizyka

Belgijski uczony Francisa Halzen został laureatem Nagrody Nobla z fizyki. Komitet Noblowski docenił go za pomysł gigantycznego detektora nieuchwytnych cząstek zanurzonego w lodach Antarktydy. Co ciekawe, tę koncepcję przyszły noblista przedstawił w 1988 r. w Łodzi.

Francis Halzen jest uważany za jednego z głównych prekursorów oraz pionierów współczesnej astrofizyki cząstek elementarnych, a w szczególności astronomii neutrinowej wysokich energii. Komitet Noblowski docenił go za „wkład w powstanie IceCube Neutrino Observatory i odkrycie neutrin wysokich energii pochodzenia astrofizycznego”.

Noblista zaproponował wykorzystanie krystalicznie czystego antarktycznego lodu na biegunie południowym do rejestrowania nieuchwytnych cząstek elementarnych

Francis Halzen urodził się w 1944 r. w Tienen w Belgii. Stopień doktora uzyskał w 1969 r. na Uniwersytecie Katolickim w Leuven, od 1972 r. jest profesorem University of Wisconsin–Madison w USA.

Chemia

Tegoroczną Nagrodą Nobla w dziedzinie chemii doceniono odkrycia, które pozwoliły wytwarzać m.in. bezpieczniejsze i skuteczniejsze leki, a nawet lepsze aromaty spożywcze czy nowe materiały. Nagrodą po równo podzielą się Francuz Henri B. Kagan i Japończyk Kenso Soai.

Francuz Henri B. Kagan jest profesorem emerytowanym rozwiązanego w roku 2020, francuskiego Université Paris-Sud. Od 1994 roku jest członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk.

Z kolei Kenso Soai to profesor emerytowany Tokyo University of Science.

Komitet Noblowski uzasadnił w środę, że nagrodę przyznano im „za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej”. 

Henri B. Kagan (96 lat) urodził się w 1930 roku w Boulogne-Billancourt we Francji. Doktorat uzyskał w 1960 r. w Collège de France. 

Kenso Soai (76 lat) urodził się w 1950 roku w Hiroszimie w Japonii. Doktorat uzyskał w 1979 r. na Uniwersytecie Tokijskim w Japonii. 

Literatura

76-letnia kanadyjska poetka, eseistka, tłumaczka i badaczka literatury antyczej Anne Carson otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Jest drugą Kanadyjką uhonorowaną tym wyróżnieniem — po Alice Munro, nagrodzonej w 2013 r. W uzasadnieniu Akademia Szwedzka doceniła "śmiałą i nowatorską twórczość" Anne Carson, która "w pełnym swobody dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla współczesnej literatury".

Jej najbardziej znanym dziełem jest Autobiografia czerwonego, powieść pisana wierszem, która za punkt wyjścia bierze fragmenty poematu greckiego poety Stezychora z VI wieku p.n.e., dotyczące skrzydlatego czerwonego potwora Geriona.

Wydane w Polsce tłumaczenia książek Carson to między innymi: Autobiografia czerwonego, Słodko-gorzki eros, Piękno męża, Dekreacja. Wiersze, eseje, opera.

Jej dorobek doceniono również w Polsce, przyznając  w 2025 r. Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta. Laureatka Nobla odebrała wyróżnienie osobiście w Warszawie.

Za Autobiografię czerwonego Carson i tłumacz Maciej Topolski dostali w 2024 r. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej dla najlepszego tomu poezji przełożonego na język polski w latach 2022-2023.

Pokojowa Nagroda Nobla

Norweski Komitet Noblowski zdecydował się przyznać Pokojową Nagrodę Nobla południowoafrykańskiej prawniczce Navanethem „Navi” Pillay. Przewodniczący Komitetu Jørgen Watne Frydnes przekazał, że nagroda została przyznana za jej działania na rzecz pokoju i prawa międzynarodowego.

- Nowo nagrodzona laureatka pokoju Navi Pillay pociągała państwa i przywódców narodowych do odpowiedzialności oraz niosła nadzieję ofiarom przemocy i konfliktów. Navi Pillay jest jedną z wielkich obrończyń międzynarodowych zasad prawnych naszych czasów. Jej wybitna kariera przypomina nam o potrzebie wspierania, umacniania i rozszerzania globalnych rządów prawa. Zaangażowanie Navi Pillay na rzecz sprawiedliwości i godności człowieka stanowi źródło nadziei i inspiracji dla wszystkich, którzy dążą do stworzenia bardziej pokojowego świata.

Nauki ekonomiczne

Ekonomiczny Nobel przyznano za mikroekonomiczne podstawy makroekonomicznej stabilizacji; laureatami zostali Robert E. Hall oraz Michael Woodford.

Michael Woodford to amerykański makroekonomista wykładający na Uniwersytecie Columbia. Robert E. Hall to także Amerykanin wykładający na Uniwersytecie Stanforda.

Według komitetu noblowskiego, Robert E. Hall i Michael Woodford wykazali, w jaki sposób zmodyfikować dotychczas znane modele ekonomiczne, aby polityka gospodarcza znów stała się skuteczna. Zamiast opierać modele na statystycznych korelacjach między zmiennymi makroekonomicznymi, np. inflacja, produkcja czy konsumpcja, postanowili zbudować je na fundamentach mikroekonomicznych. Fundamenty te uwzględniają mechanizm, w jakim działania wielu poszczególnych gospodarstw domowych i firm wpływają na gospodarkę. 

Żródło: Nauka w Polsce