Polskie uczelnie niepubliczne – w całej swej różnorodności, historii i ewolucji – są dziś żywym laboratorium nowoczesnego zarządzania. To w ich doświadczeniu i zdolności adaptacji kształtuje się przyszłość edukacji, innowacji oraz kapitału ludzkiego, a wraz z nią – wizja społeczeństwa opartego na wiedzy i odpowiedzialnym rozwoju.
To syntetyczne, autorskie podsumowanie ponad 600-stronicowej monografii Sektor Niepublicznych Uczelni Wyższych w Polsce. Dynamika zmian i perspektywy rozwoju dr hab. Marcina Geryka, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który analizuje i diagnozuje sektor uczelni niepublicznych w latach 2015-2025 zarówno „od środka”, korzystając ze swego, wieloletniego doświadczenia w zarządzaniu dwiema uczelniami niepublicznymi, jak i z perspektywy badawczej, jako dydaktyka i badacza w obszarze nauk o zarządzaniu i jakości.
W efekcie takiego unikalnego połączenia praktyki zarządczej z warsztatem badacza - na które powołuje się autor – powstała analiza czynników demograficznych, gospodarczych i prawnych, które w ponad 30.leciu funkcjonowania wpływały na dynamikę zmian, ewolucję i redefinicje uczelni niepublicznych. Ale także, a może przede wszystkim, publikacja zawiera wskazanie kierunków rozwoju, które mogą podnieść innowacyjność i zdolność do adaptacji uczelni niepublicznych, wobec nieustających wyzwań demograficznych i technologicznych.
Do osiągnięcia tych celów posłużył opracowany przez autora model zintegrowanego modelu zmian zachodzących w sektorze niepublicznych szkól wyższych (ZIMOD), jak wyjaśnia – próbę opracowania teoretycznego wzorca, zdolnego uchwycić i zobrazować dynamikę procesów zachodzących w uczelniach w celu dostarczenia narzędzi analitycznych, umożliwiających prognozowanie wpływu zmian demograficznych, gospodarczych oraz regulacyjnych na funkcjonowanie uczelni niepublicznych.
Model został skonstruowany na podstawie badań ilościowych z wykorzystaniem dwóch metod (ATI i CAWI), przeprowadzanych w czterech etapach (w latach 2015, 2018, 2020, 2024) oraz badania jakościowego metodą IDI, w formie indywidualnych wywiadów z osobami zarządzającymi placówkami, w tym z rektorami uczelni, które dostarczyły unikalnego materiału empirycznego, wynikającego z doświadczeń i opinii praktyków. Do udziału w tym badaniu zaproszono przedstawicieli kadry kierowniczej uczelni ujętych w zestawieniu 44 najlepszych uczelni niepublicznych według rankingu „Perspektyw”, co pozwoliło na uzyskanie wielostronnych opinii dotyczących funkcjonowania tych uczelni na różnych etapach, zidentyfikowania problemów, wyzwań, możliwych kierunków rozwoju. Marcin Geryk wysoko ceni ich udział w badaniu i podkreśla, że uzyskał cenny materiał, dotyczący zarówno problemów bieżącego funkcjonowania, wizji rozwoju szkół, oraz propozycji rekomendacji dotyczących perspektyw rozwoju sektora szkolnictwa wyższego, nie tylko niepublicznego.
W sześciu rozdziałach monografii autor charakteryzuje ten sektor z perspektywy prawnej i zarządzania, wskazuje na czynniki wewnętrzne i zewnętrzne wpływające na funkcjonowanie uczelni, w tym zwłaszcza na fuzje i przejęcia, wyzwania wynikające z pandemii COVID-19, umiędzynarodowienia i cyfryzacji i rozwoju nowych form kształcenia.
Syntetyczny obraz sektora uczelni niepublicznych przedstawia na podstawie danych GUS oraz własnych badań ilościowych, które umożliwiły – jak wyróżnia – uchwycenie zmian w podejściu osób zarządzających tymi uczelniami, problemów z jakimi się mierzą oraz sposobów ewolucji uczelni w czasie. Prezentuje także wizje przyszłości rozwoju tego sektora, sformułowane na podstawie wywiadów z osobami zarządzającymi uczelniami. Całość kończy rekomendacjami, zestawem – podkreśla autor – spójnego pakietu dźwigni rozwojowych, które mogą służyć wsparciu przy opracowywaniu strategii i planów rozwojowych.
W posumowaniu obszernego materiału dotyczącego wyników własnych badań Maciej Geryk zwraca uwagę na istotne trendy determinujące obecny kształt uczelni oraz dynamikę ich rozwoju. W analizowanym okresie widoczny był m.in. wzrost poziomu umiędzynarodowienia uczelni niepublicznych, które stało się jednym z istotnych elementów rozwoju. Świadczy to nie tylko o rosnącej atrakcyjności oferty studiów, ale także o zdolności organizacyjnej i marketingowej szkół. Zdaniem autora umiędzynarodowienie studiów należy traktować jako jeden z kluczowych czynników zarządzania ryzykiem demograficznym. Najpopularniejszą dziedziną kształcenia w uczelniach niepublicznych są nauki społeczne, zwłaszcza o charakterze społeczno-ekonomicznym, przy wyraźnym spadku zainteresowania kierunkami z obszaru nauk ścisłych. W efekcie – pisze autor - sektor ten rozwija się głównie w domenach kompetencji miękkich i usługowych, co kształtuje jego profil jako elastycznego, ale w mniejszym stopniu technologicznego systemy szkolnictwa wyższego.
Na efekt przeobrażeń miały wpływ takie decyzje jak wprowadzanie specjalizacji i praktycznego profilu kształcenia, współpraca z otoczeniem gospodarczym, umiędzynarodowienie, cyfryzacja bibliotek i administracji, rozwój kształcenia hybrydowego, wdrażanie rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji. A równolegle z tym przebiegała selekcja jakościowa i konsolidacja, co w rezultacie pozwoliło lepiej dostosować się do realiów demograficznych i społeczno-ekonomicznych.
Wśród największych barier rozwoju uczelni na podstawie badań wyróżniają się ograniczenia kapitałowe, zmienność przepisów prawnych, oraz brak woli politycznej, co wskazuje, że problemy rozwojowe szkół mają charakter systemowy, wynikają z niedostatecznego dostępu do kapitału inwestycyjnego oraz braku stabilności i przewidywalności otoczenia regulacyjnego – wskazuje autor. Być może z tych powodów prognozy dotyczące przyszłości sektora niepublicznego są w opiniach badanych przedstawicieli tych uczelni pesymistyczne.
Dane dotyczące uczelni niepublicznych wskazują na „kurczenie się” tego sektora. W latach 2008-2010 działało ok. 326 uczelni, w 2013 roku było ich 301, w 2016 – 252, w 2019 221, co oznacza, że w latach 2009-2019 sektor zmniejszył się o 32,6 proc., co trzecia uczelnia została zlikwidowana lub uległa konsolidacji. Jednak zdaniem autora i rektorów biorących udział w badaniach, nie jest to schyłek, lecz faza dojrzewania i repozycjonowania – od ilości do jakości. Dlatego choć w debacie długo obecny był obraz „ginącego sektora” trafniej opisywać obecną sytuację jako moment przesilenia – od masowości do jakości, od ilości do specjalizacji i profesjonalizacji.
Przyszłość uczelni niepublicznych kształtują trzy kluczowe filary - studenci, finanse oraz zarządzanie – i sprowadza się do harmonijnego zarzadząnia tymi obszarami. W równowadze między potrzebami studentów, stabilnością finansową i skutecznym przywództwem tkwi potencjał tego sektora, który jeśli będzie konsekwentnie rozwijany, pozostanie jednym z filarów nowoczesnej, globalnej gospodarki opartej na wiedzy – podsumowuje swoją monografię Marcin Geryk.
Lidia Jastrzębska
Marcin Geryk Sektor Niepublicznych Uczelni Wyższych w Polsce. Dynamika zmian i perspektywy rozwoju. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2026.