Narodowe Centrum Nauki obchodzi 4 marca 2026 roku 15-lecie działalności. Od 2011 roku NCN sfinansowało ponad 34 tysiące projektów, granty otrzymało około 24 tysięcy naukowców. Z okazji jubileuszu przygotowujemy cykl rozmów wideo #pokolenieNCN – serię spotkań z badaczkami i badaczami, dla których grant był początkiem samodzielności naukowej.
– NCN to jedna z najważniejszych rzeczy, które wydarzyły się w ostatnich 30 latach w polskiej nauce. Stworzyliśmy otwarty, konkurencyjny system wzorowany na European Research Council – instytucji finansującej badania na poziomie całej Europy – mówi dyrektor prof. Krzysztof Jóźwiak.
Badania podstawowe: od pytania do technologii
Najważniejsze wynalazki współczesności mają swoje źródło w badaniach podstawowych. Testy PCR wywodzą się z badań nad bakteriami żyjącymi w gorących źródłach Yellowstone. Rezonans magnetyczny wyrósł z badań fizyki teoretycznej nad strukturami chemicznymi. Ekrany LCD mają swoje źródło w XIX-wiecznych badaniach nad ciekłymi kryształami. Ozempic – lek stosowany w leczeniu cukrzycy i otyłości – powstał dzięki badaniom nad składem jadu jaszczurki Gila monster. Edycja genów metodą CRISPR wywodzi się z badań drobnoustrojów w słonych stawach w Hiszpanii w latach 80.
W żadnym z tych przypadków droga od odkrycia do zastosowania nie była krótka ani liniowa. To zwykle dekady badań podstawowych prowadzonych przez wiele zespołów, zanim pojawi się technologia lub terapia. W Polsce ten etap badań finansuje Narodowe Centrum Nauki – we wszystkich dziedzinach nauki. Ponad 90 procent recenzentów i ekspertów oceniających wnioski w konkursach NCN to naukowcy afiliowani poza Polską. O przyznaniu grantu decyduje dorobek naukowy i wartość merytoryczna badań.
Pokolenie, które wyrosło w systemie grantowym
Dla wielu badaczek i badaczy grant NCN był pierwszym samodzielnym projektem – dał im możliwość zbudowania własnego zespołu i zaplanowania wieloletniego programu badań. Część z nich dzięki finansowaniu z NCN wróciła do Polski z zagranicy lub podjęła decyzję o pozostaniu w kraju. Dr hab. Aleksandra Rutkowska z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego wróciła do Polski po ponad 11 latach pracy za granicą dzięki konkursowi POLONEZ NCN. Jej projekt badań nad remielinizacją w stwardnieniu rozsianym uzyskał polski patent i jest przedmiotem zaawansowanych rozmów z zagranicznym funduszem inwestycyjnym o finansowaniu pierwszej fazy badań klinicznych. – Nie byłoby mnie w nauce, nie byłoby mojego zespołu, nie byłoby patentu, gdyby nie finansowanie z NCN – mówi.
Wśród składających wnioski dominują badaczki i badacze do 12 lat po doktoracie, w wieku do 40–45 lat. Blisko 60 procent finansowanych projektów realizują młodzi naukowcy – NCN przeznacza na ten cel 34 procent rocznej dotacji.
W gronie laureatów ERC – najbardziej prestiżowego europejskiego programu grantowego – jest 86 polskich badaczek i badaczy z łącznie 98 grantami. Zdecydowana większość z nich to wcześniejsi laureaci NCN. – To pokazuje naszą rolę w przygotowaniu naukowców do starania się o środki europejskie – mówi prof. Jóźwiak. Prof. Michał Tomza, fizyk z Uniwersytetu Warszawskiego, pierwszy grant NCN otrzymał po powrocie ze stażu zagranicznego. Umożliwił mu on założenie własnej grupy badawczej i współpracę z zespołami z innych ośrodków, a następnie zdobycie grantu ERC. – Nawet jeśli co setny naukowiec odkryje coś, co zamieni się w przełomową technologię – jak laser czy tranzystor – to już wystarczy, żeby zmienić gospodarkę – mówi Michał Tomza.
Prof. Małgorzacie Kot, archeolożce z Uniwersytetu Warszawskiego, która bada ewolucję i wczesne migracje człowieka, granty NCN umożliwiły ośmioletnie badania w Uzbekistanie i stały się podstawą wniosku, który przyniósł jej grant ERC. – Grant NCN to w pewnym sensie badanie pilotażowe, które pozwala napisać przekonujący wniosek do ERC – mówi.
Każdy projekt NCN to nie tylko kierownik – to średnio czteroosobowy zespół. Przy około 24 tysiącach laureatek i laureatów społeczność skupiona wokół grantów Centrum liczy dziesiątki tysięcy badaczek i badaczy – osób, które przez 15 lat rozwijały kariery, budowały zespoły i włączały polską naukę w międzynarodowy obieg.
Cykl #pokolenieNCN
Z okazji 15-lecia opublikujemy serię piętnastu krótkich rozmów wideo z laureatkami i laureatami na YouTube NCN. Badaczki i badacze opowiedzą w nich o prowadzonych projektach, stawianych pytaniach badawczych i roli, jaką finansowanie NCN odegrało w ich karierze.
W pierwszym odcinku – dostępnym od 5 marca – wystąpi Aleksandra Rutkowska. Kolejne części będą ukazywać się co trzy tygodnie, do końca roku. Zobaczymy w nich m.in. Małgorzatę Kot, Michała Tomzę i Karolinę Ćwiek-Rogalską.
Do świętowania 15-lecia NCN zapraszamy całą społeczność akademicką. Badaczki i badacze mogą dołączyć do kampanii #pokolenieNCN, publikując krótkie nagrania lub wpisy w mediach społecznościowych z hashtagami #pokolenieNCN i #15latNCN – o prowadzonych badaniach podstawowych, realizowanych projektach i o tym, co finansowanie NCN zmieniło w ich pracy lub karierze.